کارگاه ضمن خدمت 24 ساعتهی دانش افزایی "ادبیات کردی" برای دبیران ادبیات متوسطهی اول و دوم
برای دیدن عکس با وضوح بیشتر آنرا در سیستم خود ذخیره کنید.
کتێبی "زمان و وێژەی کوردی" لە قوتابخانەکانی ناوەندیی دیواندەرە لە پۆلەکانی حەوتەم، هەشتەم و نۆیەم بە فەرمی دەوترێتەوە
( کتاب " زبان و ادبیات کردی" در مدارس راهنمایی دیواندره در پایههای هفتم، هشتم و نهم به شیوهی رسمی تدریس میشود)
بهشێک له پێشەکیی کتێبەکە
زۆر لهمێژ بوو کهڵکهڵه و بیرۆکهی داڕشتنی گهڵاڵهی کتێبێکی ڕێکوپێکی وانهی کوردی بۆ قوتابییان له مێشک و زهینماندا ئۆقرهی لێ بڕیبووین. ئهم مهراقه لهدڵماندا بوبووه گرێکوێرهیهک. هەردەم بهتاسه و ئاواتی ئهوهوه بووین و خۆزگهمان دهخواست بریا منداڵانی ههژاری کورد لهپاڵ کتێبی ئهدهبییاتی فارسییهکهیاندا لانیکهم نامیلکهیهکیش ههبوایه، که بیانتوانیبایه لهگهڵ گۆشهیهک لهدهریای بێبنی زمانی کوردی و ئاسمانی پڕئهستێرهی ئهدهبی کوردییشدا ئاشنا بایهن. بۆیه ههر له ساڵانی دهسپێکی مامۆستایهتیمانهوه به ئهرکی سهرشانی خۆمان دهزانی قوتابییهکانمان ببهینه نێو گوڵجاڕی ئەدەب و زمانی کوردییهوه.
له ڕهشهمهی ساڵی 1393ی ههتاویدا جه دمای بیستنی چاپ بوونی کتێبی "وانهی کوردی" له لایهن دایرهی پهروهردهی سهقز و به هاوکاری لیژنەی ئهدهبییاتی قۆناغی ناوهندیی و قوتابخانهی سهلاحهددینی ئهییووبی ئهو شارهوه به شێوهیهکی فهرمی؛ گهزگهز باڵامان کرد و گهشاینهوه و دڵ و چهمانمان ڕوون بووهوه. ئۆخژنێکمان به دڵدا هات، چونکه به ڕاستی ئهم ههواڵه بۆ مە گهیشتن به بستووی بهشێکی ههره بچووک له ئاواته له مێژینهکهمان بوو. پاش مانگێک، له جڤاتی مامۆستایانی وانهی فارسی قۆناغی ناوهندیی دیواندهره، گهڵاڵهی نووسینی وهها کتێبێکمان هێنا ئاراوه، که پێشوازییهکی باشی لەلایەن هاوکارانەوە لێکرا.
ئەم کتێبەی لەبەر دەستتان دایە شەش وانەی هەڵبژێردراوه کە بە مەبەستی پڕ کردنەوەی وانە ئازادەکانی کتێبە فارسییەکانی ئەم قۆناغە ئامادە کراوە.
جا لهمهڕ کتێبهکەوه؛ کتێبەکە له 126 لاپهڕه و لە دوو بەش پێکهاتووە: بەشی ڕێنووس و بەشی وێژە. نێواخنی دهقه سهرهکییهکانی بەشی وێژە، بریتیه له ههڵبهست و پهخشان و ڕازه ئهدهبییهکان. بە چاکمان زانی بەشی ڕێنووس لە نامیلکەیەکی جیاوازدا کە بەشی سەرەتای ئەم کتێبەیە جیا کەینەوە؛ کە دەبێ مامۆستایان سەرەتا ئەو نامیلکەیە(بەشی ڕێنووس) کە چەند وانەیەکی ڕێنووسی لەخۆ گرتووە بە قوتابییان بڵێنەوە و پاشان بێنە سەر گوتنەوەی وانەکانی بەشی دووەمی ئەم کتێبە(بەشی وێژە). له تهنیشت ئهم چهند بابهتهدا پرسیار و ڕاهێنان و خۆتاقیکردنەوەکان بۆ باش تێگهیشتنی فێرخوازان له دهقه سهرهکییهکان بهنرخ و کارێکی گونجاوه، که پێویسته مامۆستایانی دهلال لەپاڵ گرنگیدان بە بەشەکانی دیکە زۆر بایهخ و گرنگیی به پرسیار و ڕاهێنانهکانیش بدهن و خێرا به سهریاندا ڕانهبوورن و قوتابییان بۆ وهڵامدانهوهی تۆژینهوهکانی نێو پرسیارهکان بهتایبهت پهیام و ئامانجه بهرزه مرۆڤی و ئهخلاقییهکانی نێو دهقهکان به شێوهیهکی مهیدانی هان بدرێن. مامۆستاکه دهتوانێ له بهرسڤ دانهوهی ههندێکیاندا ڕێنوێن و ئاریکاری قوتابییان بێت.
ههروهها جه دلێ ههر وانهیهکدا ئاوڕێکمان له بهشێکی ئهدهبی زارهکیش داوهتهوه و به هێنانی چهند پهندی پێشینیان و مهتهڵی کوردی ئهو کهلێنهمان پڕ کردۆتهوه، و کتێبهکهمان خهمڵاندووه، چونکه دهزانین ئهدهبی فۆلکلۆر سهرچاوهی ئهدهبی نووسراوه و ئهدهبی کوردییش لهم بوارهدا زۆر بهپێز و دهوڵهمهنده.
پێویسته بێژین شرۆڤه و شهرحی بهشی ڕێنووس و ڕازه ئهدهبییهکان به زمانی فارسییه، چونکه قوتابیان ههر له قۆناغی سهرهتایی خوێندنهوه به فارسی خوێندوویانه و به فارسی گۆش کراون! بۆیه پێمان وایه به هۆی زانستی و تهکنیکی بوونی ئهم سێ بهشهوه شرۆڤهیان به زمانی فارسی له باشتر فامکردنیان له ڕێنووس و ڕازه ئهدهبییهکان یارمهتییان دهدات. بهڵام بۆ ڕاهێنان له خوێندنهوهی ڕەوان و پاراوی کوردیدا، شێعر و پهخشانهکان بەسوود و یارمهتیدهرن.
ههوڵ دراوه زمان و ڕێنووسی دهقهکانیش بهپێی یاسای پهسهند کراوی ئاکادێمیای زمانی کوردی و به ڕێنووس و زمانی یهکگرتوو و پێوهر بن. زۆر تکایە، سهیدایانی دهلال سهرهڕای ئهوهی که دهبێ تا ڕادهیهک شارهزای ڕێنووس و زمان و ئهدهبی کوردی بن و ئاگاداری خوێندنهوه و بێژه کردنی بێههڵه و گرێوگۆڵی دهقی وانهکان بن و جهختی لهسهر بکهنەوە و قوتابییانیش ئاگاداری خوێندنهوهی دروستی دهقهکان بکهن، دهبێ به وهها شێوازێکی دڵاوا و شیرین و گهرموگوڕیشهوه نێواخنی وانهکان به قوتابییان بڵێنهوه که دوایی له دڵیاندا ببێته هۆی دروستبوونی ههستی نیشتمانپهروهریی و هۆگریی و چاندنی چرۆی خۆشهویستیی لهبهرانبهر زمان و ئهدهب و چاندی نهتهوهکهماندا.
چونکە ئێمە وەکوو مامۆستایەک دەبێ بڕوایەکی پتەومان بەمە بێت کە خوێندنگە دەبێ هەوڵ بدات: هەموو فێرخوازێک ئاوات و ئارەزووی فێربوونی لەلا گەشە بکات و فێری بکات کە زمانەکەی لا زەنگین و ڕەنگین بێت و نرخی زمانەکەی خۆی لەنێو زماناندا بزانێت.
تکامان له ئازیزانی مامۆستا ئهوهیه که گرنگییهکی زۆر به بهشی ڕێنووس بدهن و لهسهر وانە ڕێنوسییەکان تۆزێ زیاتر بوهستن و دڵسۆزانە خۆیان ماندوو بکەن و لهسهرخۆ و بە ڕاهێنانی زیاتر یهکهیهکه قوتابییان لهگهڵ نووسین و بێژهکردنی پیته کوردییهکاندا ڕابێنن.
ئێمە دڵنیاین پاش لانیکهم یەک دوو مانگێک فێرخواز له خوێندنهوهو نووسینی کوردیدا هیچ گرفتێکی نامێنێ و بهجوانی دهقه ساکارهکانی کتێبهکه چ پهخشانهکان و چ شێعرهکان دهخوێنێتهوه و فامیان دهکات. بهڵام دیسان بۆ مهشق و ڕاهێنانێکی زیاتر، به چاودێریی مامۆستاکه، قوتابی دهتوانێ به دووباره نووسینهوهی بێههڵه له ڕووی دهقهکان بهتایبهت پهخشانهکان خۆی بههێزتر بکات.
جا هێڤیدارین ئهم پهڕتووکه که به دوور له ههر جۆره دهمارگرژی و ناوچهگهرییهک ئاماده کراوه و بهرههمی هوونی دڵ و چقاس ههوڵ و تهقهلای بێوچانی ساڵههایه، ببێته ڕۆچنهیهک بۆ داهاتوو و ئاشنا بوونی خۆرت و زاڕۆیانی کورد لهگهڵ بهشێک له خهرمانی بهرینی زمان و ئهدهبهکهیان، ئهمه وهکوو کورد گوتهنی: "دیاری شوان ئاڵهکۆکه" ئێمەش به قهدهر توانای خۆمان له بێستانی زمان و وێژهی کوردیمان ڕنیوه و به شێوهی چهند وانهیهک خستوومانەته نێو دووتوێی ئهم کتێبهوه.
بێگومان دهزانین ئهم کاره بێکهموکووڕی نییه، هێڤیدارین سهیدایان و کوردیزانانی شارهزا نهک به تێخی بوغز، بهڵکوو به خامهی ڕهنگین و خشڵی سهرنج و پێشنیارهکانی خۆیان بیڕازێتنهوه و ههڵهکانمان بۆ باشتر کردنی له داهاتوودا بۆ راست کهنهوه و کهلێنهکانمان بۆ پڕ کهنهوه.
دهست و چاوی ههموو ئهو ئازیز و مامۆستایانه ماچ دهکهین که هاندەر و خهمخۆری زمان و ئهدهب و چاندی گهلهکهیانن و خۆیان لەبەرانبەر نیشتمان و زمان و ئەدەبی کوردیدا بە بەرپرس دەزانن. هیوادارین له زووترین کاتدا بتوانین له سێدییهکی دهنگییدا و به شێوهی MP3 ههموو شێعر و پهخشانهکانی کتێبهکه، بۆ ئاسانکاریی زیاتری فێرخوازان تۆمار و بڵاو بکهینهوه. جا با پێکهوه بڵێین:
دڵێکمان پێ بده دهریای ئهوین بێ بهرین بێ، بێبهرین بێ، ئاگرین بێ
دڵێ بێ، خوێن نهبێ، دڵ بێ له سینه دڵێ بێژهنگ و گهرد و بوغز و کینه
لهتیف سوڵتانی، ڕەشید کەریمی
Rashid.divan1347@gmail.com
ڕیبەندانی2715ی کوردی
(1394ی ههتاوی)(2015ی زایینی)
" مێژوووه بریندارهکهم"
لهتیف سوڵتانی-کارناسی ئهدهبییاتی فارسی- سنه
(ملتی که تاریخ و گذشتهی خود را نداند محکوم به تکرار آن است)
له ئهستووندهکه سهرهکییهکانی چاند و فهرههنگی ههر گهلێک مێژوو و زمانهکهیهتی، تکاکارم خهڵکی کورد نهخاسما خۆرت و لاوانمان، مێژووی ڕاستهقینهی کوردستان بخوێننهوه تا بزانن چیمان به سهر هاتووه و نهتهوهی کورد چ مێژوویهکی خوێناوی و پڕ له کارهساتی ههبووه؛ بهڵکوو ئهزموون و وانهیهک وهرگرین و بیکهینه چرای ڕێی داهاتیمان.
لاوانمان ئهگهر مێژووی وڵاتهکهیان بزانن، کوردستانیان خۆش دهوێ، زمانی کوردییان خۆش دهوێ و بۆ فێر بوونی تێدهکۆشن و غهواره ناتوانێ فریویان بدا و تووشی شتی خراپ و پیسیان بکات. جۆرێ هاوسۆزی و ئهرک و بهرپرسیارهتی له ههمبهر وڵاتهکهیان له دهروون و ناخیاندا چهکهره دهکا و شین دهبێ و وشیاری نهتهوهیی پهیدا دهکهن.
مخابن ههر کات چاو لهو مێژووه پیرۆزه که له خۆم و نهتهوهکهم بۆ خۆمم ساز کردووه دهکهم، کهمتر خاڵێکی دڵنشینی تێدا دهدۆزمهوه، له ههر شوێنێکهوه که دهمهوێ ڕێگام بدۆزمهوه، ئاکام یان ههتهر دهبێ یان دهگهیێته هێڵێکی سوور، یان هێشتا زامهکانی ساڕێژ نهبۆتهوه، یان دڵۆپه خوێنهکان بهردهوام دهڕژێته سهر لاپهڕهکانی زهمان و مهکان. ئهو مێژووه پیرۆزهی که من له خۆم و نهتهوهکهم دروست کردووه، هێشتا بۆنی بارووت و دووکهڵ و بۆنی خوێن و مهرگی لێ دێ، لهو مێژووه پیرۆزهی مندا ڕهنگهکان ئهگهرچی به کۆنه بزمارێکی ژهنگلێدراو سوور و سپی و کهسک له سووچێکدا به عهرزدا کوتراوه، دیسان سوور دهنوێنن، لهو مێژووه پیرۆزهی که من له خۆم و نهتهوهکهم و نیشتمانهکهم دروست کردووه، تهنانهت کهوڵی ئهوینیشیان کهندووه و ناردوویانهته قوربانگه، مێژووی پیرۆزی وڵاتی من سیمایهکه له مهرگی وهپێش چاو هاتوو، باشتر بڵێم وێنهی ڕاستهقینهی مهرگه و به تاق و تهنیا وێنهی شوبهێندراو، تارماییهکه له ڕاستهقینهیهک با ناوی ژیان....!
مامۆستا ههژاری نهمر لهبارهی مێژووهوه دهڵێ: "ڕهگی نهتهوه مێژووه.گهلێک که ئاگای له ڕابردووی خۆی نهبێ وهک دارێکه که له سهر بهردهڵان و جێگای ڕهق و سهخت ڕوا بێ و ڕیشهی دا نهکوتابێ. بهڵێ مێژوو گهنجینهیهکی پڕ له ئامۆژگاری و ئهزموونه. ئهگهر ئهو ههموو بهسهرهات و هات و نههاتانهی پێشوو بمێننهوه و ببنه تێشووی هزر و بیر و نهوهی داهاتوو بیخوێننهوه و ژیرانه لێ بتۆژنهوه، ئامیانی ژێرکهوتن و هۆی سهرکهوتن و سهربهرزبوونیان لێکدهنهوه به ههزاران پهندی ئهوهنده به نرخی تیا دهست دهکهوێ که له نرخاندن نایه.
بۆ نموونه با دوور نهڕۆین له نزیک خۆمان بنۆڕین عهرهب ههشتسهد ساڵ له ژێر پێی مهغوول و تورکاندا نقهی دههات یان جوولهکه دووههزار ساڵ بێنیشتمان و تهریده له جیهاندا سهرگهردان بوون؛ بهڵام چونکه مێژووی کۆنی پڕئهزموونی گهلهکهیان پارێزراو بوو لهو سهدان یان ههزاران ساڵ ژێر چهپۆکی و ژین تاڵیشدا ههر مانهوه و نهتوانهوه و توانیان له نێو گهلانی جیهاندا شوێنهواری خۆ دیاری کهن. بهڵام ئێمهی کوردی کڵۆڵ و چارهڕهش، ئێمهی کوردی سهربه ههش، ئێمهی کوردی کوسکهوتووی دابهشکراو، له نێوان کڵاوسوور و کڵاوڕهش و سهرپێچ پهتا به جووت قۆشهیی و بێفهڕی بووینه گای بهش، کوا ئهزموونی ڕابردوومان؟ کوا مێژوومان؟ به دهم و قسه ئێژین ئێمه نهتهوهیهکی له مێژینهین، له شهڕ ئازاین، دوژمن دهکوژین و لهتلهت دهکهین ئێستا له کوێین؟ به ههر حهوت چینی زهویدا ڕۆچووین و ههرواش ڕۆ دهچین، ڕۆژ له ڕۆژێ پتر به ههڵپه و به پهله بهرهو جهههندهم پهل دهبین!
له بێڕهگی نهک دارووکهش بگره پشیله پایزهین، نهک به بای زریان و شهماڵ، به فووی منداڵ باڵ دهگرینهوه. به فهرموودهی عهونی شاعیر: ههر دهڕۆین و پێناگهین، ههر دهڵێین و تێناگهین".
له مێژووی پڕ له ههوراز و نشێو و نههامهتی کورددا به ههزاران کارهساتی تاڵ ڕوویداوه و ههزاران کهس له ڕێی ئازادی نهتهوهکهیاندا گیانی خۆیان له دهست داوه. وڵاتی کوردان به بێ ڕهزامهندی کوردان له سهرهتای سهدهی شازدهیهمی زایینی له نێوان دوو زلهێزی ناوچهکه واته ئیمپراتۆری عوسمانی و سهفهوی دابهش کرا و به کردهوه دوو کوردستان دروست بوو واته: کوردستانی سهفهوی و کوردستانی عوسمانی. ئهم دوو ئیمپراتۆرییه زاڵمه ههمیشه کوردیان ههڵدهخهڵهتاند و له شهڕهکانی نێوان خۆیاندا دهیانخسته پێش لهشکرهوه، واته کورد ههمیشه ئاوردووی شهڕهکانیان بووه، چونکه کورد له شهڕدا زیرهک بووه. بهڵام کوردی چارهڕهش قهت بیری نهدهکردهوه بۆ دهبێ من بۆ ئهمانه شهڕ بکهم ئهی خۆم چیم لهم سهرکهوتنانه پێ دهبڕێ، هیچ! نهگبهتی ئێمهی کورد ئهمه بووه که بۆ ههموو کهسێک شهڕمان کردووه تهنیا بۆ خۆمان شهڕمان نهکردووه.
جارێکی تر له سهرهتای سهدهی بیستهمیشکوردستان لهنێوان وڵاته دهسکردهکانی ئیستعماری فهرانسه و ئینگلیسدا بهش بهش کرا و کرایه چوار بهشهوه.
کاتێ مرۆڤ بیر له وهها مێژوویهکی پڕ له ڕهنج و نههامهتی و کوشت و بڕه دهکاتهوه بۆ بێکهسیی و چارهڕهشی ئهم گهورهترین نهتهوه بێدهوڵهتهی ڕۆژههڵاتی نێوهراست دهست دهکاته گریان و شێعرهکانی پێشهکیی دیوانی مهم و زینی خانیمان بیر دێنێتهوه که به دڵێکی پڕ له عهزرهت و داخهوه چوار سهده پێش واته(1650)ی زایینی، دهردی ئهمڕۆی میللهتی کوردی بهیان کردووه که مامۆستا ههژاری نهمر به جوانی وهریگێڕاوهته سهر زاراوهی کوردی نێوهڕاست:
ڕێ و شوێنی وههایه چهرخی گهردوون نهویایهتییه له پاش بهرز بوون
بەدبەختی سەری لە ئێمە داوە تۆزکاڵێ کەمایەسی نەماوە
ئاخۆ دەبێ ڕووبکاتە کەم بوون؟ یاخۆ هەر دەبێ بە مانی گەردوون؟
دەردی دڵی خۆم بێ لەم وتانە زین و مەم ئەدی چ بن بەهانە
تۆ بڵێی کە هەڵێ چ زوو چ دێرێک بۆ ئێمە لە عاسمان ستێرێک؟
لێن ههڵبکهوێت جیهان پهنایهک پهیدا ببێ بۆ مه پادشایهک
بەختی مە لە خەو هەڵستێ جارێک جارێک بکەوێتە کار و بارێک
ئهم بهخته ڕهشهی له سهر مه ڕاکا کوردیش له جیهان برهو پهیا کا
کورد هێندە کە بە جەرگ و دوورە ترسن کەمتر لە بە یەک گەیین دەپرسن
کەس بۆ کەسێ نابێ چاو دەبەر بێ هەرکەس دەیەوێ زل و بەسەر بێ
لەم سەر ڕەقییە ودەماری زلیان بێگانە دەبن سواری ملیان
ههر خۆیهتی زل،کهوه و ڕهش و بۆر ههر بۆیه بوونهته هێزی خۆخۆر
کوردیش که ببایه یهکدڵ و دهست دهستیان دهکهوت ژیانی سهربهست
ڕۆم و عهرهب و عهجهم سهر و بهر بۆ ئێمه بهنێ دهبوون به نۆکهر
مەزنی مە کە ژیر و چاکە ناسە بۆم تێ نەگەیەندرا چ باسە
بێگانە نەڵێن کە کورد نەزانن بێ نووسەر و هۆنەر و زمانن
کورد هێندە نە گێل و گێژ و کاسن داخم ئەوە بێ کەسن کەساسن
ژیر و بەدڵن گەلێک دەزانن بێ خێوییە بێ سەرو زمانن
بۆ مەش کە هەبایە پادشایێ خوا تاجێکی پێ ببەخشایێ
ئێمەی لە کەساسی دەردەهێنا بێستانی هیوای وەبەر دەهێنا
بۆ مەش کە هەبایە سەربڵندێک زۆر زان و بە بیر و مەرد و ڕەندێک
تورکان نهدهبوون به سهر مهدا زاڵ بۆ کوند نهدهبووینه لانه وماڵ
چۆن بۆ عهجهمان دهبووینه ژێردهست ژێردهستی شتی وهها نهوی و پهست
ههر ڕۆژی بهرێ خودای تهوانا ڕۆم و عهجهمی له سهر مه دانا
بێ شهرمییه ژێر دهستی ئهمانه ئهم شهرمه له پیاوه گهورهکانه
شوورهییه له میر و نامداران سووچیان چییه هۆنهر و ههژاران
کورد چۆن دهبێ دیل و چاره ڕهش بن کهی ڕاسته له خۆشی دووره به ش بن
بۆ بهخشش و دڵ به ناو و دهنگن شێرن له ههرا پڵنگی جهنگن
بۆ ڕۆم و عهجهم وهکوو دیوارن ئهم هۆیه کهوا کز و ههژارن
گۆپاڵی دهسی ئهوانه ئێمهین بۆ تیری بهڵا نیشانه ئێمهین
خۆیان له گهڕ و ههرایه دوورن کورد بهند و کلیلی سهر سنوورن
یهک هێرشی بۆ سهر ئیدی بێنێ ههر کورده دهبن شهڵاڵی خوێنێ
بۆ مەش کە هەبایە خێو و سەردار بەخشندە و ژیر و زیت و وشیار
ژیری و هونەری بەدڵ کڕیبا ژەنگی لە دڵی هەژار سڕیبا
من ئێستە لە کۆڕی وێژەوانان ئاڵام دەشەکا لە عاسمانان
دهم خستهوه ژین مهلای جزیری پێم زیندوو دهبوو عهلی حهریری
واشاد ئهبوو پێم فهقێی تهیران گیانی به فڕین دههاته سهیران
چ بکهم که گهلێ کهساده بازاڕ کووتاڵهکه باشه، نیمه کڕیار
پایهی هۆنهران به پاره بهنده ههر کهس که ههژاره کاری گهنده
زانستی ههموو بدهی به پووڵێ پێت وا نهبێ کهس دهسی بجووڵێ
کهس ناکا بهمهیتهری خۆ جامی ڕاناگرێ به نۆکهری نیزامی.....
ئهگهر سهرێک له کتێبخانه ئهلهکترۆنییه کوردییهکان بدهین به سهدان پهڕاوی به نرخ له مهڕ مێژووی کوردستان و زمانی کوردییهوه دهستمان دهکهوێ. من لێرهدا چهند ماڵپهڕی بهنرختان پێ دهناسێنم که دهتوانن سهردانیان بکهن و کتێبی باش باشیان لێ داگرن.
1- کتێبخانهی موکریانی:mukiryani.com
2- کتێبخانهی پهرتووک:pertwk.com
3-کتێبخانهی ئهوین:evinebook.blogfa.com
4- کتێبخانهی سپیرێز:spirez.org
5- کتێبخانهی سهردهم:serdam.net
لێکدانهوهی دیارده زمانییهکانی چاند و زمانی دایکیی، له خوسرهو و شیرین و حهوتپهیکهری نیزامی گهنجهویدا "
(وشه و دهستهواژه و پهنده کوردییهکانی نێو خوسرهو و شیرین و حهوتپهیکهری نیزامی گهنجهوی)
دوکتۆر سەیید ئەحمەد پارسا
وەرگێڕ لە فارسییەوە: لهتیف سوڵتانی
letifkurd@gmail.com
بهکورتی (چکیدە):
بێگومان دهزانین که "جەمالەددین ئەبوومحەممەد ئەلیاس بن یووسف" ناسراو به نیزامی گهنجهیی شاعیری سهدهی شهشی کۆچی(دوازدهی زایینی) له کهڵهشاعیران و ئهستووندهکانی ئهدهبی کۆن و کلاسیکی فارسییه؛ که به پێشهنگی چیرۆکنووسیی له وێژهی فارسیشدا ناوی دهرکردووه؛ به سهرنجدان به کورد بوونی دایکی نیزامی، ئهم پرسیاره قوت دهبێتهوه، ئهم کورد بوونهی دایکی نیزامی چ ڕهنگدانهوه و دهورێکی تۆکمەی لهسهر زمان و شێعر و بهرههمهکانی ئهو داناوە؟ ئامانجی سهرهکی ئهم تۆژینهوهیه، لێکۆڵینهوهیهکه لەم مژارە، واتە پەیڤ و وشه و دهستهواژه کوردییهکانی دووتوێی دوو کتێبی بهناوبانگی شیرین و خوسرهو و حهوتپهیکهری نیزامی.
بۆیه هێژا دوکتۆر سهیید ئهحمهد پارسا مامۆستای وێژهی فارسی "زانستگای کوردستان"ی پارێزگای سنه له وتارێکی بهپێز و تێروتهسهلی بهڵگهداری زانستیدا که به زمانی فارسی نووسیویهتی له ژێر ناوی"بررسی و تحلیل جلوههای زبانی فرهنگ مادری در خسرو و شیرین و هفت پیکر نظامی گنجوی" ههوڵی داوه به گهڕان و پشکنین له ناواخنی دێڕه شێعرییهکانی دوو کتێبی ناو براودا، زۆر وشه و زاراوە و دهستهواژه و کینایه و پهندی پێوهندیدار به بواری زمانی دایکیی نیزامی-کوردی- لهم دوو کتێبهدا دهربێنێت و بیخاته بهر باس و لێکۆڵینهوه؛ له دواییدا بهم ئهنجامهش گهیشتووه که، زمانی دایکیی نیزامی دهورێکی تۆکمە و گرنگی لهسهر خولقانی ئاسهوارهکانی ئهو، نهخاسما ئهم دوو بەرهەمەی داناوه. منیش میناک ڕێبوارێکی سهوداسهری زمان و وێژهی کوردی لێرهدا دەقاودەق دهقی وهرگێڕدراوی وتارهکه دهخهمه بهردهست خوێنهرانی ڕێزداری کورد. هێڤیدارم ببێتە هۆی ئاوڕدانەوەی مامۆستایانی پایەبەرزی وێژە و زمانی فارسی بەرەو لای زمانی کۆن و ڕەسەنی کوردی.
پێشهکی (مقدمە):
شاعیران گۆش و پهروهردهکراوانی نێو ئهو ئاقار و کۆمهڵگایهن که تێیدا دهژین؛ بۆیه تێڕوانین و هزر و ئاسهوارهکانیان ڕهنگدانهوهیهکه له تایبهتمهندییه چاندی و کۆمهڵایهتییهکانی تاکهکانی ئهو کۆمهڵگایه. زۆر هۆکاری وهکوو: جوگرافیا، ههلومهرجه کۆمهڵایهتی و ڕامیارییهکانی زاڵی سهردهم، ڕادهی وشیاری و خوێندەواریی هۆزانڤانان، واقیع و ڕووداوه مێژوویییهکان و هتد، دهتوانێ دهورێکی بەرچاوی له سهر ئهندێشه و ئاوهز و زمانی شاعیران هەبێت. یهک لهم هۆکاره گرنگانه زمانی دایکیی، واته زمانی زگماکی ئهو هۆنهرهیه.
چاند - فهرههنگ، کولتوور- به گشتیی، ههموو ئهو شتانهیه که ئێمه له خهڵکی دیکهوه فێری دهبین و تا ڕادهیهکی زۆر، گشت کردهوه ئینسانییهکان، ڕاستهوخۆ یان ناڕاستهوخۆ له فهرههنگهوه ههڵدهقوڵێن و له ژێر دهستهڵات و کاریگهریی ئهو دان. کولتوور و فهرههنگی مرۆڤی، میراتێکی کهڤنه که له درێژهی چاخ و سهدهکاندا له پێشینیانهوه بۆ نەهاتووان و له بهرهیهکهوه بۆ بهرهیهکی دی گوازراوهتهوه و ههر دهمیش له گهشه و ئاڵوگۆڕ دایه.
فهرههنگ و زمانی دایکیی بە واتای ئهو چاند و زمانهیه که تاکێک تێیدا له دایک دهبێت و هزر و بیر و ئهندێشه و ئاکارهکانی لهوێدا گهشه و نەشە دهکا و دهژێیتهوه.( پاشماوهی وتارهکه له مههابادی 175دا بخوێننهوه)
آیا معنی کلمهی "سپاس" را میدانید ؟
سپاس واژهای صد در صد اصیل و مشترک بین زبانهای کردی و فارسی است که در فارسی امروز کمتر در زبان روزمره به کار برده میشود و بیشتر در ادبیات و زبان فارسی گذشته رایج بوده در حالی که در زبان کردی امروز هم به صورت عادی در بین مردم رواج دارد . این واژه همچنین یادگار زرتشت بزرگ است که همواره میگفت :
سه چیز را پاس بدارید :
اندیشهی نیک(پاس یک)
کردار نیک(پاس دو)
گفتار نیک(پاس سه)
(پاس = پاسداشت و پاسداری از سه نیک )
و با گفتن 3سه پاس (سپاس) به همدیگر یادآور این سه مورد مهم میشدند.
قسهیهک له گهڵ مامۆستایانی وێژهی فارسی به بۆنهی ئاماده بوونی کتێبی "وانهی کوردی" دیواندهره
( سخنی با دبیران ادبیات به بهانهی آماده شدن کتاب "درس کردی" دیواندره )
به ناوی یهزدانی پاک، داهێنهری بیر و وته و کرداری چاک
سهری نامهم به ناوی تۆ خودایه که بێ ناوت دڵانمان بێنهوایه
من ئهوڕۆ چم دهوێ لێت، ههر زمانێ زمانێ بێ، که پهسنی تۆ بزانێ
" زۆر له ڕۆژ ئاشکراتره؛ پێناسی گهلان له جیهان، دروشمی نهتهوایهتی، ئامیانی ڕهگهزایهتی زمانه و بهس." ههژار
زۆر لهمێژ بوو کهڵکهڵه و بیرۆکهی داڕشتنی گهڵاڵهی کتێبێکی ڕێکوپێکی وانهی کوردی بۆ قوتابیان له مێشک و زهینمدا ئۆقرهی لێ بڕیبووم.ئهم مهراقه له دڵمدا ببووه گرێکوێرهیهک.له ساڵی 1379ی ههتاوییهوه(2000ی زایینی) که بوومه مامۆستای ئهدهبییاتی فارسی، به تاسه و ئاواتی ئهوهوه بووم و ههردهم خۆزگهم دهخواست بریا منداڵانی ههژاری کورد له پاڵ کتێبی ئهدهبییاتی فارسییهکهیاندا لانیکهم نامیلکهیهکیش ههبوایه که بیانتوانیبایه له گهڵ گۆشهیهک له دهریای بێبنی زمانی کوردی و ئاسمانی پڕئهستێرهی ئهدهبی کوردییشدا ئاشنا بایهن.بۆیه ههر له ساڵهکانی دهسپێکی مامۆستایهتیمهوه به ئهرکی سهرشانی خۆم دهزانی قوتابییهکانم ببهمه نێو باخچهی پڕ له گوڵجاڕی زمانی کوردییهوه.
من و ههزارانی وهکوو من که فرچک گرتوو و پهروهرده کراوی ڕێبازی "سروه" تاقه یادگاری هێمنی مهزن بووین،خۆم به قهرزداری هێمن دهزانی؛ لێبڕاوانه بڕیارم دا له کاتهکانی پاش کۆتایی پۆلدا ئهم کاره به ئهستۆ بگرم.بۆیه نامیلکهیهکی ساکاری وانهی کوردییم به شێوهیهکی خۆڕسک که ئامێتهیهک له ڕێنووس و شێعر و ژیاننامهی شاعیران بوو ئاماده کرد و به قوتابیانم دهگوتهوه.دیاره چونکه ئهم کارهم له دڵهوه ههڵقوڵا بوو به دڵی قوتابییهکانیشمهوه دهنووسا و چێژێکی تایبهتییان له کوردییهکه وهردهگرت.
ههرچهند لهم ڕێگا پڕ له ههوراز و نشێوهدا تووشی ههندێ تانه و قسهڵۆکهوه له لایهن بڕێ له نهیاران و هێمن گوتهنی:گورگهمێشانی خۆماڵییهوه بووم و به چقڵی قسهکانیان ئازاریان دهدام و دڵیان دهڕووشاندم و جارجارێک پهژاره دایدهگرتم، لێ هیوادهر و ئومێدبهخش بوون.دهمزانی ئهوانه مخابن له خهزێنهی پڕ له گهوههری زمانهکهیان بێئاگان،بۆیه وا سووکایهتی پێدهکهن.جا با لهم گازنده و گلهییانه لێگهڕێین، چونکه سکاڵا زۆره.
له ڕهشهمهی ساڵی 1393ی ههتاویدا جه دمای بیستنی چاپ بوونی کتێبی "وانهی کوردی" له لایهن دایرهی پهروهردهی سهقز و به هاوکاری گرووپی ئهدهبییاتی قۆناغی ناوهندی و قوتابخانهی سهلاحهددینی ئهییوبی ئهو شارهوه به شێوهیهکی فهرمی؛ گهزگهز باڵام کرد و گهشامهوه و دڵ و چهمانم ڕوون بووهوه.ئۆخژنێکم به دڵدا هات،چونکه به ڕاستی ئهم ههواڵه بۆ من گهیشتن به بستووی بهشێکی ههره بچووک له ئاواته له مێژینهکهم بوو.
له جڤاتی مامۆستایانی وانهی فارسی قۆناغی ناوهندیی دیواندهره گهڵاڵهی نووسینی وهها کتێبێکم هێنا ئاراوه،که پێشوازییهکی باشی به تایبهت له لایهن مامۆستایانی کۆنهکار و ههروهها سهرۆکی گرووپهکهمانهوه لێ کرا.جا دهڵێن: "چکۆلهترین کردهوهی ئینسان له سهد قسهی زل باشتره دیسان" منیش ههر لهو ڕۆژهوه به تامهزرۆییهوه بهلهز قۆڵم لێ ههڵماڵی و بڕیارم دا ههموو ئهو وانه کوردییانهی که له ماوهی ههوڵ و ئهزموونی ئهم چهند ساڵهم دا فێری قوتابیانم کردبوو، به ههندێ دهسکاری و پێداچوونهوه، بهڵ به شێوهیهکی زانستییانه له دووتوێ کتێبێکی بیست وانهیی ڕێوپێکدا گرد کهمهوه.
ههڵبهت زۆر به پێزانینهوه لهو مامۆستا دڵسۆز و هێژایانهی که له پێشنیار و ئهزموونهکانی خۆیان لهم بهستێنهدا بێبهشیان نهکردم.
ناواخنی دهقه سهرهکییهکانی کتێبهکه بریتیه له ههڵبهست و پهخشان و ڕێنووس و ڕازه ئهدهبییهکان،له گهڵ چهند خاڵێکی ڕێزمانیدا.بابهتی دهقهکانی دهستپێکی ههر وانهیهک هێنانی نموونهیهکی شێعریی و ناسینێکی زۆر کورتی ئهو هۆزانڤان و هۆنهرانهیه که له ئاسمانی مێژووی وێژهی پرشنگداری کوردیدا دهورێکی بهرچاویان ههبووه و بێگومان ههوڵ دراوه تۆرهڤان و وێژهوانانی کهڤن و نوێخوازی گشت ناوچهکانی کوردستان، نهخاسما ئهستووندهکانی ئهدهبی کوردی به سهر بکرێنهوه و ئاوڕیان لێ بدرێتهوه، که هاندهر بێ بۆ ئهوهی دوایی قوتابی بتوانێ خۆی به پوختی له سهر ژیان و شێعرهکانیان بکۆڵێتهوه.
له تهنیشت ئهم چهند بابهتهدا پرسیار و ڕاهێنان و خۆتاقیکردنهوهکانی ڕێنووسیی بۆ باش تێگهیشتنی فێرکاران له دهقه سهرهکییهکان بهنرخ و کارێکی گونجاوه،که پێویسته مامۆستایانی دهلال زۆر بایهخ و گرنگیی به پرسیار و ڕاهێنانهکان بدهن و خێرا به سهریاندا ڕانهبوورن و به سهرنجدان بهوهی که زمان و ئهدهبییات گونجاوترین کهرهسهی گواستنهوهی فهرههنگه له بهرهیهکهوه بۆ بهرهیهکی دیکه، دهبێ قوتابیان بۆ وهڵامدانهوه و ئهنجامدانی تۆژینهوهکانی نێو پرسیارهکان به تایبهت پهیام و ئامانجه بهرزه مرۆڤایهتی و ئهخلاقییهکانی نێو دهقهکان به شێوهیهکی مهیدانی هان بدرێن.مامۆستاکه دهتوانێ له بهرسڤ دانهوهی ههندێکیاندا ئاریکاری قوتابیان بێت.
ههروهها جه دلێ ههر وانهیهکدا ئاوڕێکمان له بهشێکی ئهدهبی زارهکیش داوهتهوه و به هێنانی چهند پهندی پێشینیان و مهتهڵی کوردی ئهو کهلێنهمان پڕ کردۆتهوه، و کتێبهکهمان خهمڵاندووه، چونکه دهزانین ئهدهبی فۆلکلۆر سهرچاوهی ئهدهبی نووسراوه و ئهدهبی کوردییش لهم بوارهدا زۆر بهپێز و دهوڵهمهنده.
پێویسته بێژم شرۆڤه و شهرحی بهشی ڕێنووس و ڕازه ئهدهبییهکان و خاڵه ڕێزمانییهکان به زمانی فارسییه،چونکه قوتابیان ههر له قۆناغی سهرهتایی خوێندنهوه به فارسی خوێندوویانه و به فارسی گۆچ کراون! بۆیه پێمان وایه به هۆی زانستی و تهکنیکی بوونی ئهم دوو بهشهوه شرۆڤهیان به زمانی فارسی له باشتر فامکردنیان له ڕێنووس و ڕازهکان یارمهتییان دهدات.بهڵام بۆ ڕاهێنان له خوێندنهوهی پاراوی کوردیدا، شێعر و پهخشانهکان یارمهتی دهرن. ههوڵ دراوه زمان و ڕێنووسی دهقهکانیش به پێی یاسای پهسهند کراوی ئاکادێمیای زمانی کوردی و به ڕێنووس و زمانی یهکگرتوو و پێوهر بن.جگه لهمانه له ههر وانهیهکیشدا چیرۆکێکی مینیماڵمان هێناوه که له ههڵبژاردنیاندا به گشتی لایهنه ئهخلاقی و پهروهردهییهکانی ئهو چیرۆکانهمان له بهر چاو بووه.
تکام له سهیدایانی دهلال ئهوهیه سهرهڕای ئهوهی که دهبێ تا ڕادهیهک شارهزای زمان و ئهدهبی کوردی بن و ئاگاداری خوێندنهوه و بێژه کردنی بێههڵه و گرێوگۆڵی دهقی وانهکان بن و جهختی له سهر بکهن و قوتابیانیش ئاگاداری خوێندنهوهی دروستی دهقهکان بکهن،دهبێ به وهها شێوازێکی دڵاوا و شیرین و گهرموگوڕیشهوه ناواخنی وانهکان به قوتابیان بڵێنهوه که دوایی له دڵیاندا ببێته هۆی دنهدان و دروستبوونی هۆگری و چرۆی خۆشهویستیی له بهرانبهر زمان و ئهدهب و چاندی نهتهوهکهماندا.
جا هێڤیدارم ئهم پهرتووکه که به دوور له ههر جۆره دهمارگرژی و ناوچهگهرایی ئاماده کراوه و بهرههمی هوونێ دڵ و چقاس ههوڵ و تهقهلای بێوچانمانه، ببێته ڕۆچنهیهک بۆ داهاتوو و ئاشنا بوونی خۆرت و زاڕۆیانی کورد له گهڵ بهشێک له خهرمانی بهرینی زمان و ئهدهبهکهیان،ئهمه وهکوو کورد گوتهنی: "دیاری شوان ئاڵهکۆکه" ئێمهش به قهدهر توانای خۆمان له بێستانی زمان و وێژهی کوردییمان ڕنیوه و به شێوهی چهند وانهیهک خستوومانهته نێو دووتوێ ئهم کتێبهوه.داڕشتنی گهڵاڵهی وێنهکانی ڕووبهرگ و پشتبهرگی کتێبهکهش بیرۆکه و کاری خۆمه.
بێگومان مهزانووم ئهم کاره بێکهموکووڕی نییه،هیوادارم سهیدایان و کوردیزانانی شارهزا نهک به تێخی بوغز، بهڵکوو به خامهی ڕهنگین و خشڵی سهرنج و پێشنیارهکانی خۆیان بیڕازێتنهوه و ههڵهکانمان بۆ باشتر کردنی له داهاتوودا بۆ راست کهنهوه و کهلێنهکانمان بۆ پڕ کهنهوه.جا با پێکهوه بڵێین:
دڵێکمان پێ بده دهریای ئهوین بێ بهرین بێ،بێبهرین بێ، ئاگرین بێ
دڵێ بێ، خوێن نهبێ،دڵ بێ له سینه دڵێ بێژهنگ و گهرد و بوغز و کینه
بنێره خوایه ههتوانی برینمان که ژانی دڵ بڕی، خۆشیی له ژینمان
براتان لهتیف سوڵتانی
letifkurd@gmail.com
جۆزهردانی2715ی کوردی
(1394ی ههتاوی)(2015ی زایینی)
قسهیهک له گهڵ مامۆستایانی وێژهی فارسی به بۆنهی ئاماده بوونی کتێبی "وانهی کوردی" دیواندهره
( سخنی با دبیران ادبیات به بهانهی آماده شدن کتاب "درس کردی" دیواندره )
به ناوی یهزدانی پاک، داهێنهری بیر و وته و کرداری چاک
سهری نامهم به ناوی تۆ خودایه که بێ ناوت دڵانمان بێنهوایه
من ئهوڕۆ چم دهوێ لێت، ههر زمانێ زمانێ بێ، که پهسنی تۆ بزانێ
" زۆر له ڕۆژ ئاشکراتره؛ پێناسی گهلان له جیهان، دروشمی نهتهوایهتی، ئامیانی ڕهگهزایهتی زمانه و بهس." ههژار
زۆر لهمێژ بوو کهڵکهڵه و بیرۆکهی داڕشتنی گهڵاڵهی کتێبێکی ڕێکوپێکی وانهی کوردی بۆ قوتابیان له مێشک و زهینمدا ئۆقرهی لێ بڕیبووم.ئهم مهراقه له دڵمدا ببووه گرێکوێرهیهک.له ساڵی 1379ی ههتاوییهوه(2000ی زایینی) که بوومه مامۆستای ئهدهبییاتی فارسی، به تاسه و ئاواتی ئهوهوه بووم و ههردهم خۆزگهم دهخواست بریا منداڵانی ههژاری کورد له پاڵ کتێبی ئهدهبییاتی فارسییهکهیاندا لانیکهم نامیلکهیهکیش ههبوایه که بیانتوانیبایه له گهڵ گۆشهیهک له دهریای بێبنی زمانی کوردی و ئاسمانی پڕئهستێرهی ئهدهبی کوردییشدا ئاشنا بایهن.بۆیه ههر له ساڵهکانی دهسپێکی مامۆستایهتیمهوه به ئهرکی سهرشانی خۆم دهزانی قوتابییهکانم ببهمه نێو باخچهی پڕ له گوڵجاڕی زمانی کوردییهوه.
من و ههزارانی وهکوو من که فرچک گرتوو و پهروهرده کراوی ڕێبازی "سروه" تاقه یادگاری هێمنی مهزن بووین،خۆم به قهرزداری هێمن دهزانی؛ لێبڕاوانه بڕیارم دا له کاتهکانی پاش کۆتایی پۆلدا ئهم کاره به ئهستۆ بگرم.بۆیه نامیلکهیهکی ساکاری وانهی کوردییم به شێوهیهکی خۆڕسک که ئامێتهیهک له ڕێنووس و شێعر و ژیاننامهی شاعیران بوو ئاماده کرد و به قوتابیانم دهگوتهوه.دیاره چونکه ئهم کارهم له دڵهوه ههڵقوڵا بوو به دڵی قوتابییهکانیشمهوه دهنووسا و چێژێکی تایبهتییان له کوردییهکه وهردهگرت.
ههرچهند لهم ڕێگا پڕ له ههوراز و نشێوهدا تووشی ههندێ تانه و قسهڵۆکهوه له لایهن بڕێ له نهیاران و هێمن گوتهنی:گورگهمێشانی خۆماڵییهوه بووم و به چقڵی قسهکانیان ئازاریان دهدام و دڵیان دهڕووشاندم و جارجارێک پهژاره دایدهگرتم، لێ هیوادهر و ئومێدبهخش بوون.دهمزانی ئهوانه مخابن له خهزێنهی پڕ له گهوههری زمانهکهیان بێئاگان،بۆیه وا سووکایهتی پێدهکهن.جا با لهم گازنده و گلهییانه لێگهڕێین، چونکه سکاڵا زۆره.
له ڕهشهمهی ساڵی 1393ی ههتاویدا جه دمای بیستنی چاپ بوونی کتێبی "وانهی کوردی" له لایهن دایرهی پهروهردهی سهقز و به هاوکاری گرووپی ئهدهبییاتی قۆناغی ناوهندی و قوتابخانهی سهلاحهددینی ئهییوبی ئهو شارهوه به شێوهیهکی فهرمی؛ گهزگهز باڵام کرد و گهشامهوه و دڵ و چهمانم ڕوون بووهوه.ئۆخژنێکم به دڵدا هات،چونکه به ڕاستی ئهم ههواڵه بۆ من گهیشتن به بستووی بهشێکی ههره بچووک له ئاواته له مێژینهکهم بوو.
له جڤاتی مامۆستایانی وانهی فارسی قۆناغی ناوهندیی دیواندهره گهڵاڵهی نووسینی وهها کتێبێکم هێنا ئاراوه،که پێشوازییهکی باشی به تایبهت له لایهن مامۆستایانی کۆنهکار و ههروهها سهرۆکی گرووپهکهمانهوه لێ کرا.جا دهڵێن: "چکۆلهترین کردهوهی ئینسان له سهد قسهی زل باشتره دیسان" منیش ههر لهو ڕۆژهوه به تامهزرۆییهوه بهلهز قۆڵم لێ ههڵماڵی و بڕیارم دا ههموو ئهو وانه کوردییانهی که له ماوهی ههوڵ و ئهزموونی ئهم چهند ساڵهم دا فێری قوتابیانم کردبوو، به ههندێ دهسکاری و پێداچوونهوه، بهڵ به شێوهیهکی زانستییانه له دووتوێ کتێبێکی بیست وانهیی ڕێوپێکدا گرد کهمهوه.
ههڵبهت زۆر به پێزانینهوه لهو مامۆستا دڵسۆز و هێژایانهی که له پێشنیار و ئهزموونهکانی خۆیان لهم بهستێنهدا بێبهشیان نهکردم.
ناواخنی دهقه سهرهکییهکانی کتێبهکه بریتیه له ههڵبهست و پهخشان و ڕێنووس و ڕازه ئهدهبییهکان،له گهڵ چهند خاڵێکی ڕێزمانیدا.بابهتی دهقهکانی دهستپێکی ههر وانهیهک هێنانی نموونهیهکی شێعریی و ناسینێکی زۆر کورتی ئهو هۆزانڤان و هۆنهرانهیه که له ئاسمانی مێژووی وێژهی پرشنگداری کوردیدا دهورێکی بهرچاویان ههبووه و بێگومان ههوڵ دراوه تۆرهڤان و وێژهوانانی کهڤن و نوێخوازی گشت ناوچهکانی کوردستان، نهخاسما ئهستووندهکانی ئهدهبی کوردی به سهر بکرێنهوه و ئاوڕیان لێ بدرێتهوه، که هاندهر بێ بۆ ئهوهی دوایی قوتابی بتوانێ خۆی به پوختی له سهر ژیان و شێعرهکانیان بکۆڵێتهوه.
له تهنیشت ئهم چهند بابهتهدا پرسیار و ڕاهێنان و خۆتاقیکردنهوهکانی ڕێنووسیی بۆ باش تێگهیشتنی فێرکاران له دهقه سهرهکییهکان بهنرخ و کارێکی گونجاوه،که پێویسته مامۆستایانی دهلال زۆر بایهخ و گرنگیی به پرسیار و ڕاهێنانهکان بدهن و خێرا به سهریاندا ڕانهبوورن و به سهرنجدان بهوهی که زمان و ئهدهبییات گونجاوترین کهرهسهی گواستنهوهی فهرههنگه له بهرهیهکهوه بۆ بهرهیهکی دیکه، دهبێ قوتابیان بۆ وهڵامدانهوه و ئهنجامدانی تۆژینهوهکانی نێو پرسیارهکان به تایبهت پهیام و ئامانجه بهرزه مرۆڤایهتی و ئهخلاقییهکانی نێو دهقهکان به شێوهیهکی مهیدانی هان بدرێن.مامۆستاکه دهتوانێ له بهرسڤ دانهوهی ههندێکیاندا ئاریکاری قوتابیان بێت.
ههروهها جه دلێ ههر وانهیهکدا ئاوڕێکمان له بهشێکی ئهدهبی زارهکیش داوهتهوه و به هێنانی چهند پهندی پێشینیان و مهتهڵی کوردی ئهو کهلێنهمان پڕ کردۆتهوه، و کتێبهکهمان خهمڵاندووه، چونکه دهزانین ئهدهبی فۆلکلۆر سهرچاوهی ئهدهبی نووسراوه و ئهدهبی کوردییش لهم بوارهدا زۆر بهپێز و دهوڵهمهنده.
پێویسته بێژم شرۆڤه و شهرحی بهشی ڕێنووس و ڕازه ئهدهبییهکان و خاڵه ڕێزمانییهکان به زمانی فارسییه،چونکه قوتابیان ههر له قۆناغی سهرهتایی خوێندنهوه به فارسی خوێندوویانه و به فارسی گۆچ کراون! بۆیه پێمان وایه به هۆی زانستی و تهکنیکی بوونی ئهم دوو بهشهوه شرۆڤهیان به زمانی فارسی له باشتر فامکردنیان له ڕێنووس و ڕازهکان یارمهتییان دهدات.بهڵام بۆ ڕاهێنان له خوێندنهوهی پاراوی کوردیدا، شێعر و پهخشانهکان یارمهتی دهرن. ههوڵ دراوه زمان و ڕێنووسی دهقهکانیش به پێی یاسای پهسهند کراوی ئاکادێمیای زمانی کوردی و به ڕێنووس و زمانی یهکگرتوو و پێوهر بن.جگه لهمانه له ههر وانهیهکیشدا چیرۆکێکی مینیماڵمان هێناوه که له ههڵبژاردنیاندا به گشتی لایهنه ئهخلاقی و پهروهردهییهکانی ئهو چیرۆکانهمان له بهر چاو بووه.
تکام له سهیدایانی دهلال ئهوهیه سهرهڕای ئهوهی که دهبێ تا ڕادهیهک شارهزای زمان و ئهدهبی کوردی بن و ئاگاداری خوێندنهوه و بێژه کردنی بێههڵه و گرێوگۆڵی دهقی وانهکان بن و جهختی له سهر بکهن و قوتابیانیش ئاگاداری خوێندنهوهی دروستی دهقهکان بکهن،دهبێ به وهها شێوازێکی دڵاوا و شیرین و گهرموگوڕیشهوه ناواخنی وانهکان به قوتابیان بڵێنهوه که دوایی له دڵیاندا ببێته هۆی دنهدان و دروستبوونی هۆگری و چرۆی خۆشهویستیی له بهرانبهر زمان و ئهدهب و چاندی نهتهوهکهماندا.
جا هێڤیدارم ئهم پهرتووکه که به دوور له ههر جۆره دهمارگرژی و ناوچهگهرایی ئاماده کراوه و بهرههمی هوونێ دڵ و چقاس ههوڵ و تهقهلای بێوچانمانه، ببێته ڕۆچنهیهک بۆ داهاتوو و ئاشنا بوونی خۆرت و زاڕۆیانی کورد له گهڵ بهشێک له خهرمانی بهرینی زمان و ئهدهبهکهیان،ئهمه وهکوو کورد گوتهنی: "دیاری شوان ئاڵهکۆکه" ئێمهش به قهدهر توانای خۆمان له بێستانی زمان و وێژهی کوردییمان ڕنیوه و به شێوهی چهند وانهیهک خستوومانهته نێو دووتوێ ئهم کتێبهوه.داڕشتنی گهڵاڵهی وێنهکانی ڕووبهرگ و پشتبهرگی کتێبهکهش بیرۆکه و کاری خۆمه.
بێگومان مهزانووم ئهم کاره بێکهموکووڕی نییه،هیوادارم سهیدایان و کوردیزانانی شارهزا نهک به تێخی بوغز، بهڵکوو به خامهی ڕهنگین و خشڵی سهرنج و پێشنیارهکانی خۆیان بیڕازێتنهوه و ههڵهکانمان بۆ باشتر کردنی له داهاتوودا بۆ راست کهنهوه و کهلێنهکانمان بۆ پڕ کهنهوه.جا با پێکهوه بڵێین:
دڵێکمان پێ بده دهریای ئهوین بێ بهرین بێ،بێبهرین بێ، ئاگرین بێ
دڵێ بێ، خوێن نهبێ،دڵ بێ له سینه دڵێ بێژهنگ و گهرد و بوغز و کینه
بنێره خوایه ههتوانی برینمان که ژانی دڵ بڕی، خۆشیی له ژینمان
براتان لهتیف سوڵتانی
letifkurd@gmail.com
جۆزهردانی2715ی کوردی
(1394ی ههتاوی)(2015ی زایینی)
ئەم بەرنامە پێکهاتووە لە نزیکەی 6000 ناوی کوردی جوان بۆ کچان و کوڕان کە لە گشت زاراوەکانی کوردی کۆ کراوەتەوە و بۆ ئێوەی خۆشەویست سازدراوە. به هیوای ئهوهی ههموومان ناوی کوردی له مناڵانمان بنێین.
پەرپێدەر: سیروان دەرمان
قەبارە:780کیلۆبایت
جۆری فایل: akp
دابهزاندن