لێکۆڵینهوهیهک لهسهر ڕازه وێژهییهکان له شێعری ههندێ له شاعیرانی کورد زماندا 3
از مولوی:
نام: سید عبدالرحیم بن سعیدبن یوسف جان بن ابوبکر بن پیر خدر شاهۆ
سال تولد: 1222 هجری برابر 1804 میلادی
سال مرگ: 1300 هجری برابر 1882 میلادی
محل تولد: روستای سرشاته نزدیک جوانرود در نزدیکی ناحیهی تاوهگۆز
تخلص: معدومی
آرامگاه: قبرستان همان روستای محل تولد
شارح دیوان: ملا عبدالکریم مدرس و محمد ملا کریم
بکیانه پهیکێ به یارانهوه
پهی کێ؟پهی مهجنوون بیارانهوه
مایهی بێ مهیلیت بشارانهوه
با باست نهشۆ به شارانهوه
جناس تام : پهیکێ و پهی کێ؟ 1- قاصد 2- برای چهکسی
جناس ناقص: بهیارانهوه و بیارانهوه 1- توسط یک دوست 2- بازگو کردن
جناس ناقص: بشارانهوه و به شارانهوه 1- پنهان کند 2- شهر به شهر
ایهام: بیارانهوه 1- بیاره( شهر مقدس طریقت نقشبندیه) 2- بازگو کردن
ترجمه: توسط یکی از دوستانت قاصدی بفرست برای چه کسی؟ برای مجنون که آنرا برایش بازگو کنند تامایهی بی رغبتی تورا پنهان کند و آوازهی بی میلی تو شهر به شهر نرود.
...............................................
باز چێش بۆ، یاران دهروون پڕداخهن
ئهغیاران دهماخ دڵ وه پهرداخهن
جناس ناقص: پڕ داخهن و پهرداخهن 1- پراندوه 2- شاد
طباق: پڕداخهن- پهرداخهن
.................................................
پهی دیگ دهروون جۆشش کوڵ و کهف
تهسکین نمهک کزهی کهف و دهف
با بهیۆ وهش وهش سۆزهی سهداکهت
لهرهی نهوای تهرز شیرین ئهداکهت
جناس تام : کهف 1- جوشش 2- کف دست
تشبیه دل به دیگ جوشان
ترجمه: برای فرو نشاندن جوشش دیگ درونم نمک لازم است و آن نمک صدایی ( کزه) است که از دف با زدن کف دست بهآن ایجاد می شود.( چون برای فرو نشاندن آب دیگ جوشان در آن نمک می ریزند)
نشان می دهد که مولوی اهل دف و سماع بوده است و با صدای آن تسکین میافته و به وجد می آمده
...................................................
ئێمه گشت فانی ههر ئهوهن باقی
نازوون وه بازووی پڕ نهیرووی ساقی
خهلاسیش داپێت وه یهک پهیمانه
ئازاد بیت جه بهند بهستهی پهیمانه
جناس تام : پهیمانه 1- جام شراب 2- عهد و پیمان
ایهام در پیمانه مصرع دوم 1- الست بربکم 2- اوامر و نواهی خدا
ترجمه: بنازم به قدرت پروردگار، با پیمانهی شراب مرگ تورا نجات خواهد داد و تورا از بند عهدو پیمانی که با خدا بسته بودی رها کرد.
..................................................
ئیمشهو وه کهردهش دڵ بێ پهرده بی
مهفهووم جه ناڵهش ئهی دوو فهرده بی:
ئهی خام بێ مهغز ههر پۆسهکه وێم
کۆس بهد نامی کۆس کۆسهکه وێم
جه جهردهی ههوهس، نهڕهستهکه وێم
نهههردهی عهبهس، دهس بهستهکه وێم
هانام ههر وهتۆن ساقی جهمین خام
ئیحیا کهر وهناز، جه ،مهی مهردهی خام
جناس تام : کۆس 1- طبل 2- کۆس کهوتن( بدبخت شدن)
جناس تام : خام 1- صاف 2- بی تجربه
مولوی در این سه بیت خود را اسیر نفس می داند و خود را سرزنش می کند و از خدا طلب یاری می کند.
1- امشب دل از کردار خود می نالد و با این دو بیت از آه و ناله اش باخبر شو:
2- بی تجربه و بی مغز خودم،که فقط پوستی بدون مغزم، کوس بدنامی و بدبختیم زده شده
3- از دست راهزن هوا و هوس نجات نیافته خودم ، در صحرای بیهودگی دست بسته خودم
4- فریاد رسم تویی ای ساقی پیشانی صاف از آن می معرفتم بنوشان و با آن این مرده را با ناز زنده کن
................................................
دهخیل جهماعهت بێ ئیمامهتهن
ئیمامهت ماتهم وه بێ قامهتهن
قیام دهر وه بهژن ئهو قهدو قامهت
قیامهت قام دهر چهنی قهد قامهت
جناس تام: قامهت 1- بلند شدن 2- قد و بالا
جناس ناقص: قیامهت و قامهت 1- محشر 2- برخاستن
واج آرایی در حرف ق
ترجمه: دخیل جماعت در مسجد بی امامند و امامت ماتم زده است به خاطر نبود قامت(مرگ قامت دهنده)
2- دستور قیام بده با آن قد وقامتت و قیامتی برپاکن برای قدقامت الصلوة
...................................................
بێ هۆشی جه هۆش، کهم فامی جه فام
وه ههزار مهقام، مهدهران جهفام
جناس تام : جهفام 1- فهم 2- جفا
..................................................
این چند بیت بسیار زیبا هم در توصیف کردار و حرکات معشوق است:
میهری بههارێ، قههری خهریفێ
بهشیر ڕهدیفێ، نهزیر حهریفێ
جناس در خهریف، حهریف
طباق در مهر ، قهر- بشیر - نذیر
ترجمه: مهر یار کوتاه مثل بهار و قهرش طولانی مثل پاییز به ظاهر مژده دهنده است اما در عمل ترساننده
...................................................
نهشئهدهر دهمێ، بهزم ئارای جهمێ
عهنبهر پهرچهمێ ،پهرچهم وه خهمێ
جناس در جهم ، خهم 1- جمع دوستان 2- خم زلف
ترجمه: نفسش نشئهبخش بزم دوستان است و زلفش مثل عنبر خوشبو و پر پیچ وخم
.....................................................
ئاشنا بۆێێ، بێگانهخۆێێ
بههانه جۆێێ، بهها، نهجۆێێ
جناس در بههانه 1- بهانه 2- بها ، ارزش
ترجمه: بوی آشنا می دهد و بیگانه نزد او مثل خودی است ، به دنبال بهانه است با مال و ثروت راضی نمی شود
...................................................
شیرینێ تاڵێ ، خوشکێ پڕ نمێ
غوڕهێێ سهلخێ، سروورێ خهمێ
طباق: شیرینێ تاڵێ- خوشکێ پڕنمێ
لف و نشر مرتب در مصراع دوم
ترجمه: وصالش شیرین، دوریش تلخ ، خشک است هنگام گوش ندادن ، تر زبان است هنگام حرف زدن.
دیدنش مثل ابتدای ماه شادی بخش است، دوریش مثل آخر ما ناخوش.
....................................................
ڕوخساره و زوڵفێ، سوبح و ڕهواحێ
دیده و نیگاهێ، پیاڵه و ڕاحێ
جناس در رهواح ،ڕاح 1- غروب 2- شراب
ترجمه: رخسارش صبح روشن،زلفش تاریک مثل شب،چشمانش پیالهی می ،نگاهش بسان می مست کننده است.
...................................................
خورشید ئهتوارێ، نیلووفهڕ زهوقێ
عهزرا عوزارێ، وامقی شهوقێ
جناس در عهزرا ، عوزرا 1-عذرا ج2- زلف
تلمیح به داستان وامق و عذرا
.....................................................
پهری پهیکهرێ، پای دڵ پهی کهرێ
خهم دهر، خهم بهرێ، دڵ دهر، دڵ بهرێ
جناس در پهیکهر :1- پیکر 2- از بیخ بریدن
پارادکس: خهم دهر و خهم بهر
.....................................................
سهر وه دهسماڵێ،گهردن پڕ خاڵێ
دهس بازنه لاڵێ،پا وه خڕخاڵێ
جناس : پڕخاڵ،خڕخاڵ 1- خال فراوان 2- النگو
ترجمه: ههوری( نوعی دستار زنانه) برسرش بسته و گردنش پر از خال است، النگوی لعل در دستش و بر پایش پاوانه( نوعی پابند زینتی که زنان بر ساق پا می بستند) بسته است.
.....................................................
وهرنه شهم ههزار پهروانه دارۆ
ئهر یۆشا کهم بۆ پهروا نهدارۆ
جناس در پروانه و پروا نه
ترجمه : شمع هزار پروانه بر گرد خود دارد اگر یکیشان کم شود باکی ندارد.
.....................................................
از هێمن:
نام: محمد امین شیخ الاسلامی مکری
سال تولد: 1299 شمسی
سال مرگ: 1365 شمسی
محل تولد: روستای شیلاناوێ مهاباد
آرامگاه: مهاباد
آثار: تاریک و ڕوون ،ناڵهی جودایی، ترجمهی تحفهی مظفریه- پاشهڕۆک- ترجمه شاهزاده وگدا و....
شیری دهستی شێری ئاڵایه برۆ ڕاکشاوهکهت
جهرگی لاوێکی ههژاری کوردی ورد پێ بنجنه...
چۆن دهبێ سهربهست گهلی ژێر دهست که کچ دابهستهبێ
بهس نهبێ ئهو کۆیلهتی و ئهو کچ له ژوور دابهستنه
دهرکی داخستووه لهتۆ بابت کهچی دهرکی نییه
دهرکه داخستن لهتۆ دهرکی هومێد داخستنه
جناس لاحق: شیر – شێر 1- شمشیر 2- شیر پرچم
جناس تام : دهرک – دهرک 1- دروازه 2- درک و فهم
...................................................
دهک بهخێر بی، قهدهمت خێره چ خۆشی ڕهشهمه
تاکوو تۆ هاتی نهما، تێپهڕی ڕۆژی ڕهشی مه
جناس لاحق:ڕهشهمه - ڕهشی مه 1- اسفندماه 2- سیاه
..................................................
تهک و تهنیا بهئارامی دهچم بۆ گردهکهی بهر دێ
به دڵتهنگی و کز و خهمناک، ڕادهکشێم لهسهر بهردێ
دهکهم جا سهیری ئهستێران و ههڵدهمژم شنهی شهوبا
شهو و بێدهنگی چهن خۆشه، ههمیشه خۆزگه ههر شهوبا
جناس تام: بهردێ 1- روستا 2- سنگ
جناس تام : شهوبا:1- نسیم شبانه 2- شب
...................................................
شهوانه هاونشینی جامی بادهم
به باده با پهژارهو خهم بهبادهم
که دهستی ڕۆژگار بای دا سهری من
سهری شووشهی شهراب واچاکه بادهم
جناس تام : باده 1- شراب 2- باز کردن
.....................................................
که ماڵت بێ کهماڵت بۆچییه لهو شاره وێرانه
که ماڵی دهوڵهمهندی دی ، گوڵم نهیویست کهماڵی من
جناس تام: کهماڵت 1- مال و ثروت 2 – کمال و هنر
....................................................
وهره مهیگێڕ دهمهوێ ئهوشۆ خهمی دڵ کهم کهم
لووزهوم بهردهسهرێ نامهوێ جورعهی کهم کهم
جناس تام: کهم کهم 1- کاستن 2- بهتدریج، کم کم
....................................................
ئهوی سهربهرزه لهم وێرانهدا تووشی خهم و دهرده
چیای سهرکهش ببینه قهت ،سهری بێ ههور و تهم نابێ
اسلوب معادله
.....................................................
از رحیم لقمانی
شاعر سقزی
برینی مێژوو ئێستاکهش به سۆ ماوه
شهبهق دیاره چ ڕهنگێکی به سۆماوه
گهلێ گێله ونهیار تاجی زهڕ وزۆری له سهر ناوه
نهزان و بێ هونهر لێره بهڕێز و خاوهنی ناوه
گهلێ ئاواتی من ئێستهش له گۆڕان
گهلێ ڕۆژم له گهڵ شهو کهوته گۆڕان
جناس تام: سۆماوه 1- درد 2- روشنایی
جناس تام: ناوه 1- نهادن 2- آوازه
جناس تام: گۆڕان1- قبر 2- تغییر
....................................................
امین گهردیگلانی
شاعر بۆکانی
شهوهو نوقمی خهیاڵی تۆم له کووچهی سهوزی ئیلهامی
له سۆت دڵ پڕ له ژان و سۆم له کووچهی سهوزی ئیلهامی
جناس تام در سۆ 1- دوری 2- درد
.........................................
دێته بیرم دوا نیگای خۆم و تکهی فرمێسکهکهت
تا دهبینم تیشکی خۆر و بهفری سهر گۆنای چیا
تشبیه نگاه به خورشید و اشک به برف در حال ذوب شدن
...........................................
بسکی شهو کوا دهپڕووزا به پشووی سهرد وسڕی با
تهمی سهرچاوی ههتاوم که به ئهشکم نهسڕی با
جناس در سڕی با 1- سوزش باد 2- پاک کردن
............................................
سنگی گشت بیرهوهری خۆم دهکهمه گۆڕی شهو و خهو
ڕۆحم ئهو شۆخه که بۆ ژوانی دڵی گهرم و گوڕی با
جناس در گۆڕ ، گوڕ 1- قبر 2- قوت و نیرو
..............................................
سوارهی ئێلخانی زاده(پدر شعر نو کردی در شرق کردستان)
سال تولد: 1316 شمسی
سال مرگ: 1354 شمسی ( سانحهی تصادف)
محل تولد: روستای تورجان بین سهقز و بۆکان
آرامگاه: روستای حهمامیان نزدیکی بۆکان
آثار: خهوه بهردینه، تاپۆ و بوومهلێڵ
ئهی پهریزادهی ئهوپهڕی جوانی !
لهو ساوه که تۆ بازی نازی چاو،
بۆ منی کڵۆڵ ئهنێریته ڕاو
دڵ وهک دوو تهپڵهی سوارهی کوردی جوانووی نه گیراو،
مهیل ئهخاته باڵ....
جناس و سجع در باز،ناز- چاو ، ڕاو
..................................................
پهژارهو مهینهت دهردو نههاتی
ههموو هاتن ئهجهل! ههر تۆ نههاتی
جناس در نههات 1- بدبختی 2- نیامدن
....................................................
چاو ئهگهر جوانی نهبینێ ویشکه چاوهی کانییه
ئاو و ڕهنگی ڕووی کچی جوان سهنعهتی یهزدانییه
چاوه بێ ئاو چۆنه،چاو بێ دیمهنی دولبهر وهها
دووره نووروو سووروو بێ سوو و سهفا و ویشکانییه
جناس در چاو ، چاوه 1- چشم 2- سرچشمه
جناس در سوور ، سوو 1- سرخ 2- بینایی و روشنایی
..................................................
زنهی دهم به هاواری هاری درۆزن ههزارن
که تهسلیمی سیحر و تهلیسمی بنارن،
ههتا بیری تاڵی گڕاوی گراوێ به دڵما گهڕاوه،
ئهڵێم سهد مهخابن وهجاخێ که ڕووگهی ههزاران نزای
شینه باهۆی به تاسهن.....
جناس در تهسلیم، تهلیسم 1- تسلیم 2- طلسم
جناسی زیبا در گڕاو ، گراو ، گهڕاو 1- شرارهی آتش2- دلدار 3- گردیدن
..................................................
له مامۆستا جێماو مهریوانی:
بهفهرمانی چاو بهسکهران چاو پێچ بهمل چاوا نهکهی
لێت گوم نهبێ ڕاستهقینهو ئاوی پاکی چاوانهکهی
مهڕۆ لهشوێن داگیر کهرو زێڕی زهردی خهزانهکهی
گهڵای جوانیت ئهوهرێنێ ههوای سهردی خهزانهکهی
پێ بژیوت ڕهنجی شان بێ له نائههلان داوا نهکهی
بۆ پارووی مفت یان پاشاخوڕ مل به حهڵقهی داوا نهکهی
سهری سهربهخۆیی و بهرزت به بڕیارو مهرجا نهکهی
تف له شهرت و بهڵێنی دێو مهرگه لهعل و مهرجانهکهی
برای چینی چهوساوه به تهرکی کاری ڕهوا نهکهی
با لهمهولا پهیامی مهرگ بۆ لای تاغووت ڕهوانه کهی
برایهتی لاواز بووه ئاڵۆزاوه زهمانهکهی
تێخی زوانت بۆ برای خۆت به توانج و زهما نهکهی
چهکی دوژمن برا ئهکوژێ تووڕ ده تیرو کهوانهکهی
تا شێر نهبی وهک ڕێویه گهڕ له پێستی شێر کهوا نهکهی
به کوێرانه چێوی ستهم به هێلانهی مهلا نهکهی
به بێ بهڵگهی پتهو باوهڕ به وتاری مهلا نهکهی
خاک و خۆڵی گهوجایهتی بهسهر شیشهو جاما نهکهی
نهیفرۆشی به بێگانه کورد و بهرگ و جامانهکهی
ولاتهکهم لێڕهوارو گوڵ و شهوبۆ بووژانهکهی
ههر نهخۆشێ بۆنی بکا سوکناییه بۆ ژانهکهی
هاوڕێ بهڕێز برایهتی له گهڵ گورگه بۆرا نهکهی
بێ ئامانه وهک زستان و بهستهڵهک و بۆرانهکهی
بهدهس خاڵی نهبهرد له گهڵ تێغی تازه ساوا نهکهی
گورگی چاو سوور به خاوهنی کار و بهرخی ساوا نهکهی
ئهبێ گوڵیش نهژاکێنی بۆ خۆی شیرینه گیانهکهی
ئهویش ههر سنووری مافه بێ ئهدهبی به گیا نهکهی
نهکا بشکێ سنووری ماف یان پهرژین و لاوانهکهی
وهکوو جێماو بێ ئازار به داخ به دڵی لاوا نهکهی
.....................................................
از مامۆستا مهینهتی
نام: میرزا محمد حسن رضایی
تخلص: مهینهتی
سال تولد: 1304 شمسی
سال مرگ: 1387 شمسی
محل تولد: روستای شاوانی( شعبانی) نزدیک دهگلان( سپس کوچ به روستای زاغهی دیواندره)
آرامگاه: سنندج
نمونهای از نثر( پهخشانه شێعر) مسجع ایشان:
له گێژاوی نێو وڵاتم،نیشتمانی پڕ لهگوڵم،ئارام دهری جهرگ و دڵم،نیشتمانی ڕۆح و گیانم،هێزی ئهژنۆم هۆی ژیانم،بۆچ ناپرسی بۆچی ماتم؟بۆ ڕهنگ زهردم؟ خاوهن دهردم،له دهستی شهڕ،شهڕی بهد فهڕ،سهرلێشێواو بووین پهڕیوه،بووین دهربهدهر،لهبهر تهقهی گوللهی تفهنگ،دونیا نووتهک وهک شهوه زهنگ،تهیاره وهک پهتیاره،یان خومپارهی ئاورپاره،دهنگ واوهیلاو ههی هاواره،نیشتمانم لێت دهپرسم:لهبۆ خزم و قهوم وکهسم،بۆ من بڵێ چۆنه ژینی خهڵکی شارم؟ لهش به زام و کۆڵهوارم،با لێم ڕوون بێت ئهم ههواڵه،وان لهبیری یهکتریدا،یان لهحاندی یهکتریدا،وان لهقیندا،له نێو چاڵی ڕهشی ژیندا.
نیشتمانم دڵ به داخم،چاو پڕ تهم و ڕهنگ قهڵاخم(سیاه)من نازانم لێ شێواو و ههراسانم ئاخۆ چی بکهم، دنیا وێنهی شهوهزهنگه،،ناڵهی زاره،دهنگ پهڕیوهی شارهو شاره، ئاخۆ چییه ئهم هاواره، هاوار لهدهس پارهداره یان زۆرداره.
ئهی خودایه کهی ڕهوایه،ههژارێکت بهبیر نایه، پهپوو ئهڵێ ئهم وڵاته نازانی بۆچ کش وماته؟ سهرتاخواری له پێدهشت و له ڕووباری، ههر کهگوندی تاکوو شاری ههمووی تاپۆی خهمی منه،ئههریمهنیش دۆستی منه، بۆچ ههندێ کهس تینووی خوێنه بۆچی ئاوا زاری و شینه،بۆچی مرۆڤ له فهوتانه، بۆچی خاکمان به خوێنهوه وا ڕهنگینه ئاخۆ خولی چهرخ به قینه؟ نانا چهرخ له هیچ کهس زهرهر نادات ماڵی خهڵکی ههدهر نادات، ههر زاڵمه ههر زۆرداره ههژار کوژه، خوێن ههڵمژه، ئاخ وداخم دوا ههناسهی کورتی ناخم،ڕوومهت گرژ و بێ دهماخم، نهک ههر بۆ خۆم له بۆ گهلم گهلی جێماو دڵ به کوڵم!
وتهم زۆره ودوایی نایه بهڵام دڵم پڕ هیوایهو به بریایه،بهو هیوایه ئهی خودایه قبووڵ کهی لێم ئهم دۆعایه نهمێنێت شهڕ لهم دونیایه، مرۆڤ سهربهرز ژین باته سهر، گهلی منیش بژین سهربهست له گهڵ گهلان، پۆل پۆل مهلان بێنهوه بۆ هێلانهیان.....!
لهتیف سوڵتانی- خوێندکاری کارناسیی وێژهی فارسی